O dotyku słów kilka…
Dotyk to pierwszy zmysł, który rozwija się u człowieka i odgrywa kluczową rolę w budowaniu relacji, regulacji emocji oraz rozwoju poznawczym i ruchowym.
Zmysł dotyku (czucie powierzchniowe i głębokie) zaczyna się kształtować najwcześniej ze wszystkich zmysłów – już około 7. tygodnia życia płodowego.
Etapy:
- ok. 7–8 tydzień: pierwsze receptory dotykowe pojawiają się w okolicy ust i nosa,
- ok. 11–12 tydzień: receptory obejmują dłonie, stopy, czoło,
- ok. 17 tygodnia: dotyk odbierany jest już przez całe ciało płodu,
- ok. 26 tygodnia: sieć połączeń nerwowych jest na tyle rozwinięta, że płód reaguje na bodźce dotykowe (np. dotykanie brzucha przez matkę, wody płodowe, ruchy macicy).
Dotyk w tym okresie stanowi dla dziecka pierwszy sposób poznawania świata i własnego ciała. To dzięki niemu rozwija się poczucie bezpieczeństwa, orientacja w przestrzeni oraz podstawy przyszłej integracji sensorycznej.
Zmysł dotyku a poród
Poród jest dla dziecka bardzo silnym doświadczeniem dotykowym:
- ucisk kanału rodnego stymuluje układ dotykowy i proprioceptywny,
- kontakt „skóra do skóry” po urodzeniu (kangurzenie) daje dziecku poczucie bezpieczeństwa, stabilizuje rytm serca, oddech, temperaturę i reguluje emocje,
- delikatny dotyk rodziców oraz masaże niemowląt wspierają rozwój mózgu, wydzielanie oksytocyny (hormonu więzi) i redukują stres.
Zmysł dotyku w tym okresie to fundament przywiązania i emocjonalnego rozwoju.
Pierwsze trzy lata życia
Pierwsze lata życia to czas intensywnego doskonalenia integracji sensorycznej, czyli procesu, w którym mózg uczy się organizować, interpretować i łączyć bodźce zmysłowe z dotyku, ruchu, wzroku, słuchu itd.
Kluczowe aspekty rozwoju dotyku:
- 0–6 miesięcy: niemowlę eksploruje świat przez usta, dłonie i kontakt z ciałem opiekuna; rozpoznaje faktury, temperatury, nacisk; dotyk reguluje emocje.
- 6–12 miesięcy: zaczyna różnicować dotyk (miękkie/twarde, ciepłe/zimne); rozwija się motoryka mała (chwytanie, manipulowanie przedmiotami).
- 1–3 lata: dziecko coraz precyzyjniej używa rąk, poznaje świat przez manipulację, zabawę w różnych fakturach (piasek, woda, błoto, plastelina).
Regularne, zróżnicowane doświadczenia dotykowe są kluczowe dla:
- rozwoju schematu ciała (świadomości własnego ciała w przestrzeni),
- planowania ruchu,
- samoregulacji (uspokajania się, koncentracji).
Związek z integracją sensoryczną
Integracja sensoryczna to proces, w którym mózg odbiera, porządkuje i łączy informacje z różnych zmysłów, aby umożliwić odpowiednią reakcję. Dotyk jest jednym z jej bazowych systemów – obok przedsionkowego (równowaga) i proprioceptywnego (czucie głębokie).
Jeśli system dotykowy działa prawidłowo:
- dziecko czuje się bezpiecznie w kontakcie fizycznym,
- dobrze rozpoznaje granice swojego ciała,
- potrafi się skoncentrować i bawić.
Jeśli występują trudności (nadwrażliwość lub podwrażliwość dotykowa):
- dziecko może unikać niektórych faktur, ubrań, przytulania lub brudzi się niechętnie,
- albo przeciwnie – może szukać silnych bodźców (dotyka wszystkiego, uderza, mocno przytula),
- mogą pojawić się trudności w samoregulacji, emocjach, koncentracji, nauce pisania i czytania.
W terapii integracji sensorycznej stosuje się zróżnicowane bodźce dotykowe i ruchowe, by pomóc mózgowi lepiej organizować informacje z ciała i otoczenia.
